Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej odgrywa ważną rolę w kształtowaniu stosunków międzynarodowych w systemie regionalnym Azji i Pacyfiku. W XXI wieku coraz częściej słychać głosy o przesuwaniu się środka ciężkości światowej polityki w kierunku Dalekiego Wschodu. Samo pojęcie regionu Azji Południowo-Wschodniej jest konstrukcją polityczną, służącą do zdefiniowania grupy państw mających wspólny głos w polityce zagranicznej. Rejon Azji i Pacyfiku jest miejscem ścierania się mocarstwowych ambicji Chińskiej Republiki Ludowej, Japonii, Stanów Zjednoczonych, Rosji oraz rosnących w siłę Indii. Zagrożenia dla bezpieczeństwa międzynarodowego częściowo wynikają z pozostałości po okresie Zimnej Wojny (podział na Półwyspie Koreańskim, ruchy i partie komunistyczne w państwach regionu). Występują również liczne konflikty graniczne oraz spory terytorialne o przynależność poszczególnych wysp lub rozgraniczenie wód terytorialnych i wyłącznych stref ekonomicznych.

Zakończenie konfliktów zbrojnych w Indochinach oraz reformatorski zwrot w polityce wewnętrznej Chin pozwolił państwom regionu skupić się na rozwoju gospodarczym spychając na dalszy plan czynniki destabilizujące ich stosunki wzajemne. Celem polityki zewnętrznej ASEAN jest równoważenie wpływów mocarstw regionalnych oraz rozwijanie współpracy, dialogu i pokojowego rozwiązywania sporów. Zgodnie z tzw. ASEAN Way czyli własnym sposobem działania w stosunkach międzynarodowych, wypracowanym przez organizację należy: poszukiwać kompromisu który będzie możliwy do zaakceptowania przez wszystkie państwa (mal. musyawarah), starać się osiągnąć konsensus (mufakat) a żadne państwo nie powinno wysuwać się na pozycję dominującą. Negocjacje mają charakter nieformalny, wspólne stanowisko zostaje ustalone w toku nieoficjalnych spotkań urzędników i przywódców. Na szczytach zaprezentowane jest, już uzgodnione i zaakceptowane przez wszystkich zainteresowanych stanowisko ASEAN. Z powodu swojego podejścia do rozwiązywaniu problemów ASEAN w regionalnym systemie bezpieczeństwa odgrywa rolę organizatora dialogu między państwami w licznych konfiguracjach.

Po szczycie w Kuala Lumpur w 1977 roku powołano Poministerialne Konferencje (PMC - Post-Ministerial Conferences) z partnerami dialogu: Australią, Nową Zelandią, Koreą Południową, Japonią i USA. Spotkania między ministrami spraw zagranicznych miały charakter bilateralny i dotyczyły stosunków dwustronnych. W 1977 roku powołano również Forum ASEAN-Japonia. Proces przemian politycznych i otwarcia się na inne państwa regionu przyniósł dynamizację kontaktów i rozwijanie nowych inicjatyw na polu polityki zagranicznej. W późniejszych latach skupiono się głównie na normalizacji stosunków z państwami Indochin, pogrążonymi w konfliktach wewnętrznych i cierpiące z powodu słabej sytuacji ekonomicznej Wietnamem, Laosem oraz Kambodżą. Przyjęcie tych państw do ASEAN pod koniec lat 90. miało na celu ograniczenie tradycyjnych wpływów chińskich oraz wciągnięcie ich w ramy współpracy regionalnej w celu pokojowego rozwiązywania sporów.

Regionalne Forum ASEAN powołane do życia w 1993 roku na spotkaniu w Singapurze jest miejscem dialogu na temat bezpieczeństwa regionalnego. Odbywa się corocznie od 1994 roku po konferencjach ministerialnych ASEAN i jest formą dyplomacji konferencyjnej. Uczestnikami poza członkami ASEAN są również: Australia, Kanada, ChRL, Unia Europejska, Indie, Japonia, Republika Korei, KRL-D, Mongolia, Nowa Zelandia, Pakistan, Papua Nowa Gwinea, Rosja, Bangladesz, Sri Lanka oraz Stany Zjednoczone. Tematyka spotkań w ramach Forum obejmuje między innymi bezpieczeństwo regionalne, nieproliferacje broni masowego rażenia, współpracę militarną czy rozwiązywanie sporów terytorialnych. Forum jest jedynie miejscem konsultacji, nie posiada żadnej struktury organizacyjnej co mogłoby przyczynić się do zwiększenia siły jego oddziaływania.

Przywódcy państw członkowskich ASEAN spotykają się z przywódcami innych państw regionu w formule ASEAN+1. Formuła ASEAN+3 oznacza konferencje z udziałem przywódców ASEAN oraz trzech najważniejszych państw Azji Wschodniej (Chin, Japonii oraz Republiki Korei). Pierwsze takie spotkanie odbyło się przy okazji szczytu w Kuala Lumpur w 1997 roku i było próbą odpowiedzi na kryzys finansowy w regionie. Wypracowano wspólnie tzw. Inicjatywę z Chiang Mai – fundusz kryzysowy pomagający ustabilizować sytuacje ekonomiczną regionu. Spotkania w takim składzie miały również na celu włączenie Chin do dialogu na temat bezpieczeństwa regionalnej co pozwoliłoby na pokojowe rozwiązywanie sporów wokół Morza Południowochińskiego. Z państwami połączonymi z ASEAN strefami wolnego handlu odbywają się spotkania w formule ASEAN+6 (oprócz wcześniej wymienionych także Indie, Australia i Nowa Zelandia). Ważną platformą współpracy regionalnej jest także Szczyt Azji Wschodniej grupujący obecnie 10 państw ASEAN oraz Australię, Nową Zelandię, Republikę Korei, Chiny, Japonię, Rosję, Stany Zjednoczone i Indie. Spotkania odbywają się od 2005 roku i mają na celu rozwiązywanie najważniejszych problemów przez potęgi obszaru Azji i Pacyfiku.

Wspólnoty Europejskie utrzymywały kontakty z państwami ASEAN już od lat 70. jednak cechowało je zróżnicowanie pod względem podejścia różnych państw (Wielka Brytania, Francja a byłe kolonie). Unia Europejska od początku brała udział w spotkaniach Forum Regionalnego, a w 1996 roku ogłoszono inicjatywę ASEM (Asia-Europe Meeting) w której oprócz UE i ASEAN biorą także udział inne państwa Azji Wschodniej i Południowej. Spotkania odbywają się corocznie i skupiają się na rozwijaniu współpracy międzynarodowej i wspólnych projektów kulturalnych, edukacyjnych czy ekonomicznych. Unia Europejska jest trzecim po Japonii i USA partnerem handlowym ASEAN co sprawia, że organizacja przykłada dużą wagę do stosunków z UE.

Podsumowując można stwierdzić, że dzięki własnemu, specyficznemu podejściu do rozwiązywania problemów i osiągania konsensusu ASEAN jest organizacją dbającą o bezpieczeństwo i rozładowanie napięć w regionie, utrzymuje on pokojowe i przyjazne relacje z wszystkimi najważniejszymi graczami na arenie międzynarodowej, a dzięki skupieniu się na rozwijaniu kontaktów gospodarczych społeczeństwa krajów ASEAN mogą odczuwać pewną stabilność oraz stale zwiększający się dobrobyt.