Integracja gospodarcza między różnymi państwami to stopniowe eliminowanie barier ograniczających wymianę handlową, które w praktyce prowadzi do powstania jednego, dużego organizmu gospodarczego. Etapami w rozwoju integracji gospodarczej są kolejne formy organizacyjne, w ramach których zawiera się coraz więcej przywilejów dla zrzeszonych państw. Liberalizacja handlu rozpoczyna się zazwyczaj od podpisania preferencyjnych układów handlowych między zainteresowanymi stronami, później następuje likwidacja ceł i ograniczeń ilościowych w obrębie strefy wolnego handlu, a dzięki ustaleniu wspólnej taryfy celnej na granicach strefy - ustanowiona zostaje unia celna. Wolny przepływ osób, towarów, usług i kapitału jest wyznacznikiem wspólnego rynku, a wprowadzenie wspólnej waluty to warunek utworzenia unii walutowej (monetarnej). Ostatnią i najwyższą formą wspólnego rynku jest unia gospodarcza, w której podmioty wspólnotowe są odpowiedzialne za koordynację działań ekonomicznych i politykę pieniężną.

Skupienie się na rozwoju gospodarczym dzięki ustabilizowaniu sytuacji politycznej w regionie było głównym celem powstania Stowarzyszenia Narodów Azji Południowo-Wschodniej. Jednym z największych problemów w sferze ekonomicznej, przed którymi stanęła organizacja była znaczna różnica w poziomie rozwoju gospodarczego poszczególnych członków. Z jednej strony w skład ASEAN wchodził bogaty Singapur (jeden z „azjatyckich tygrysów”) oraz liberalizujące się gospodarki Tajlandii i Filipin, a z drugiej dość słabo rozwinięta Indonezja. Ten podział jeszcze bardziej pogłębił się po rozszerzeniu członkostwa w organizacji na Wietnam, Laos, Birmę i Kambodżę. Państwa ASEAN zróżnicowane były  pod względem stopnia uprzemysłowienia, występowała również między nimi niska komplementarność (uzupełnianie się) ich gospodarek, co oznacza że były wobec siebie raczej konkurencyjne.

Z wyżej wymienionych powodów pierwsze projekty integracyjne wśród 5 państw założycielskich ASEAN (Tajlandia, Indonezja, Malezja, Filipiny, Singapur) koncentrowały się na zmniejszeniu różnic między ich gospodarkami dzięki zastosowaniu zasad konsensusu i pełnej wzajemności. Na pierwszym Szczycie ASEAN na Bali w 1976 roku podjęto pierwsze kroki w celu intensyfikacji współpracy gospodarczej. Przyniosły one podpisanie Preferencyjnego Porozumienia Handlowego (ASEAN PTA) w 1978 oraz zaproponowanie trzech projektów: przemysłowego (AIP), przemysłowej komplementarności (AIC) i przemysłowych joint ventures (AIJV). Pierwsze dwa zakładały stworzenie warunków, w których każde z państw członkowskich przodujące w pewnej dziedzinie, dzięki współpracy z resztą produkowałoby towary na potrzeby wszystkich członków ASEAN. W praktyce nie było to możliwe z powodu zbyt dużego zróżnicowania struktury produkcji tych państw. Trzeci projekt skierowany do sektora prywatnego zakładał tworzenie wspólnych projektów w ramach których powinny być zaangażowane przynajmniej dwa państwa regionu. Zainicjowany w 1983 roku, projekt został zrewidowany na szycie w Manili w 1987. Osiągnął on pewne sukcesy w przeciwieństwie do pierwszych dwóch projektów przemysłowych.

Na początku lat 90. w wyniku zmieniającej się sytuacji międzynarodowej (powstawanie regionalnych stref współpracy gospodarczej: NAFTA, CEFTA, istniejąca EWG) kraje ASEAN postanowiły zacieśnić więzy swojej integracji gospodarczej. W 1992 r. w trakcie Szczytu ASEAN w Singapurze przyjęto Ramowe Porozumienie o Umocnieniu Współpracy Gospodarczej oraz podjęto decyzję o utworzeniu strefy wolnego handlu – AFTA (ASEAN Free Trade Area). Dokumentem, który miał prowadzić do redukcji ceł w ramach strefy była Wspólna Efektywna Taryfa Preferencyjna (CEPT - Common Effective Preferential Tariff). Mechanizm redukcji ceł został zaplanowany początkowo na 15 lat przy czym za cło zredukowane uważano cło o wysokości poniżej 5%. Utworzenie strefy wolnego handlu między członkami ASEAN było dość dużym sukcesem na polu integracji gospodarczej. Obroty handlowe między państwami członkowskimi znacznie wzrosły od utworzenia AFTA, co zaowocowało przyśpieszeniem procesu liberalizacji ceł. Do 2003 roku doprowadzono do poziomu zredukowania cła o najwyższej stawce. Przystąpienie do strefy wolnego handlu było również obowiązkiem państw przystępujących do ASEAN po jej utworzeniu: czyli Wietnamu, Laosu, Birmy i Kambodży, otrzymały one jednak więcej czasu na dostosowanie się do panujących w niej reguł z powodu swojej gorszej sytuacji ekonomicznej.

W podobnym okresie, w którym kształtowano ściślejsze związki gospodarcze między państwami zrzeszonymi w ASEAN, w regionie powstała inna forma współpracy. Współpraca Gospodarcza Azji i Pacyfiku (APEC – Asia-Pacific Economic Cooperation) nie jest formalnie organizacją międzynarodową lecz raczej luźnym układem integracyjnym. Została powołana do życia w 1989 roku podczas spotkania w Canberze 6 państw członkowskich ASEAN (Tajlandia, Malezja, Filipiny, Singapur, Brunei, Indonezja) oraz Australii, Nowej Zelandii, Stanów Zjednoczonych, Japonii i Korei Południowej. Od 1993 roku odbywają się Szczyty APEC i ustanowiony został sekretariat organizacji znajdujący się w Singapurze. Współpraca w ramach ugrupowania opiera się na zasadach konsensusu a podmiotami są państwa z obu stron Pacyfiku. Cele współpracy gospodarczej, takie jak: rozwój gospodarczy regionu poprzez ideę otwartego regionalizmu – znoszenie ceł względem wszystkich partnerów handlowych, współpraca technologiczna, dążenie do liberalizacji handlu zostały nakreślone w deklaracji ogłoszonej na drugim szczycie w 1994 roku w Bogor w Indonezji. Obecnie do APEC należy 21 państw, oprócz państw założycielskich także Chiny, Tajwan, Meksyk, Chile, Peru, Rosja, Wietnam i Papua-Nowa Gwinea. Dzięki utworzeniu układu nastąpił wzrost wymiany handlowej oraz napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych do mniej rozwiniętych państw regionu.

Gospodarki państw Azji Południowo-Wschodniej szczególnie mocno ucierpiały w wyniku kryzysu finansowego w latach 1997-1998. Przyczynami kryzysu było wiele czynników występujących w tym samym czasie, nastąpiło załamanie rynków finansowych związane z trudnościami systemu bankowego, wysokim zadłużeniem przedsiębiorstw i atakami spekulacyjnymi na waluty. Kraje regionu wyszły na prostą dopiero w 1999 roku dzięki pomocy Międzynarodowego Funduszu Walutowego. Kryzys unaocznił jednak problemy społeczne, takie jak wysokie bezrobocie czy wysoka konkurencja na rynku pracy.

W ostatnich latach trendem w dyplomacji gospodarczej ASEAN było ustanawianie bilateralnych stref wolnego handlu między organizacją i podmiotami państwowymi. W ramach takich porozumień powołano do życia w 2009 roku strefę wolnego handlu między ASEAN a Australią oraz Nową Zelandią (AANZFTA), od 1 stycznia 2010 roku z Chinami (ACFTA) a od 2011 z Indiami (AIFTA), a także podpisano porozumienia z Japonią (AJCEP) oraz Koreą (AKFTA). Do roku 2015 jednym z trzech filarów powstającej Wspólnoty ASEAN (ustanowionej na mocy Porozumienia z Bali II z października 2003 roku) ma być Wspólnota Gospodarcza. W dokumencie „Przyszłość ASEAN – 2020” została nakreślona wizja Wspólnoty Gospodarczej ASEAN jako stabilnego i konkurencyjnego regionu dzięki ustanowieniu wspólnego rynku z wolnym przepływem towarów, kapitału i usług głęboko powiązanym ze światową gospodarką. Aby tego dokonać Wspólnota Gospodarcza będzie musiała utworzyć pewne mechanizmy instytucjonalne dla lepszego zarządzania projektami integracyjnymi. Ponieważ obrót handlowy pomiędzy członkami ASEAN jest dużo mniejszy niż ich zewnętrzne stosunki gospodarcze, kluczowy jest rozwój strefy wolnego handlu pomiędzy większą ilością podmiotów. Punkt ciężkości światowego systemu finansowego i handlowego coraz wyraźniej przesuwa się do Azji i członkowie ASEAN będą z tego korzystać przez najbliższe lata.