Jesteś tutaj

Data dodania

pon., 21/05/2012 - 13:46

Szwajcaria jest unikatowym państwem w Europie. Wyraża się to w neutralności tego kraju, a także w niechęci do przynależności do organizacji międzynarodowych. Wystarczy wspomnieć, że do ONZ wstąpiła dopiero w 2002 roku. Jej ustrój polityczny normuje w głównej mierze Konstytucja Federalna Konfederacji Szwajcarskiej z 18 kwietnia 1999 roku, która obowiązuje od 1 stycznia 2000. Obecny ustrój Szwajcarii wywodzi się z konfederacji – taką bowiem formę przyjęła Szwajcaria w chwili jej powstania. Do 1848 roku zjednoczone ze sobą kantony wszystkie sprawy rozstrzygały na zasadzie jednomyślności, a bieżącymi sprawami zajmował się rząd jednego z kantonów (rotacyjnie zmieniały się Zurych, Berno i Lucerna). Konstytucja z 1848 roku wprowadziła w Szwajcarii federację, zaś kolejne ustawy zasadnicze w coraz większym stopniu przenosiły uprawnienia władz kantonalnych na władze centralne. Dzisiejsza Szwajcaria składa się z 26 kantonów, które mocno różnią się między sobą - od powierzchni, poprzez liczbę ludności, aż po języki urzędowe.

Konstytucja Szwajcarii składa się preambuły i sześciu tytułów (podzielonych na dalsze jednostki redakcyjne). W tytule poświęconym prawom i wolnościom występuje niewiele artykułów, które mogą nas zaskoczyć. Ich katalog należy do standardowych, dziwić może jedynie zapewnienie aż na poziomie konstytucji federalnej wolności artystycznej i badań naukowych. Z art. 37 dowiadujemy się, że obywatelem Szwajcarii jest tylko osoba posiadająca obywatelstwo gminy i kanonu. Art. 25 zakazuje wydalania obywateli Szwajcarii (a w szczególnych przypadkach także innych kategorii osób) bez ich zgody do innego państwa. Jeszcze w momencie obowiązywania poprzedniej ustawy zasadniczej rozstrzygnęła się też kwestia praw wyborczych kobiet. Uzyskały je one w 1971 roku, a w jednym z kantonów dopiero w 1990 roku. Dla porównania, Polki uzyskały takie prawo znacznie wcześniej, na mocy Dekretu Tymczasowego Naczelnika z 28 grudnia 1918 roku.

Konstytucja podkreśla, że wszystkie organy w Szwajcarii działają w granicach prawa i w dobrej wierze. Kompetencje są podzielone pomiędzy władze federalne a kantonalne. Pierwsze z nich wypełniają tylko zadania, które wyraźnie przekazuje im konstytucja. Spory kompetencyjne są rozwiązywane w drodze rokowań lub mediacji, a oba stopnie władzy wzajemnie się przenikają. Każdy kanton ma przy tym własne organy, konstytucję i prawo.
Wśród spraw, którymi zajmuje się władza federalna możemy podkreślić: stosunki z zagranicą (art. 54), bezpieczeństwo, kształcenie zawodowe (w odróżnieniu od podstawowego), kwestie powiązane ze sportem oraz kulturą, wydawanie pozwoleń na zakładanie biskupstw, roboty publiczne, poczta i telekomunikacja, polityka pieniężna i walutowa, wydawanie przepisów dotyczących zasad prowadzenia działalności gospodarczej. Artykuły 54-135 bardzo dokładnie wyznaczają granice pomiędzy kompetencjami władz federalnych a kantonalnych, dzięki czemu już po lekturze konstytucji możemy się dowiedzieć do kogo należy ustawodawstwo w dziedzinie ruchu kolejowego, a do kogo w dziedzinie gospodarki wodnej. Stosunkowo często podział obowiązków występuje na zasadzie przekazania kantonom kompetencji w wykonywaniu przepisów Federacji, ale nie jest to regułą.

Szczególnie istotną rolę odgrywa w Szwajcarii referendum, które występuje na każdym poziomie, od gminy przez kantony po federację. Decyduje ono o najważniejszych sprawach publicznych tych jednostek terytorialnych. Artykuły 140 i 141 Konstytucji Szwajcarii wyodrębniają dwa jego rodzaje – obligatoryjne i fakultatywne. Pierwsze z nich jak sama nazwa wskazuje jest obowiązkowe i dotyczy następujących sytuacji: zmiany Konstytucji Federalnej, przystąpienia do organizacji zbiorowego bezpieczeństwa lub ponadnarodowych wspólnot oraz w przypadku ustaw uznanych za pilne, które mają obowiązywać ponad jeden rok, a nie mają podstaw konstytucyjnych (głosowanie dotyczy narodu i kantonów). Tylko naród opowiada się w głosowaniu w przypadku inicjatywy ludowej w sprawie całkowitej zmiany Konstytucji, zmiany częściowej w formie propozycji o charakterze ogólnym, która została odrzucona przez Zgromadzenie Federalne lub też w razie niejednomyślności obu izb w przypadku całkowitej zmiany. Referendum fakultatywne odbywa się na żądanie 50 000 uprawnionych lub 8 kantonów w ciągu 100 dni od chwili urzędowego opublikowania danego aktu. Może ono dotyczyć ustaw federalnych (także tych uznanych za pilne, które mają podstawy konstytucyjne i ich obowiązywanie przekracza rok), uchwał federalnych (o ile jest to przewidziane w konstytucji lub ustawie), umów międzynarodowych (bezterminowych i nie przewidujących wypowiedzeń, przewidujących wstąpienie do organizacji międzynarodowej oraz wprowadzających wielostronne ujednolicenie prawa). Pod głosowanie z inicjatywy Zgromadzenia Federalnego mogą być też poddane inne umowy międzynarodowe. Projekty nad którymi głosują kantony i naród zostają przyjęte tylko wtedy gdy otrzymają podwójną większość, tj. większość głosujących i większość kantonów (z tym, że głosy niektórych z nich są liczone jako połowa – art. 142 ust. 4).
 

Jednym z najciekawszych aspektów systemu politycznego Szwajcarii jest podział władzy. Nie możemy bowiem w tym przypadku mówić o klasycznym trójpodziale znanym z większości państw demokratycznych. Najwyższą władzę sprawuje w Federacji Szwajcarii parlament. Nie jest on tylko organem ustawodawczym, ale spełnia zdecydowanie więcej funkcji. Co więcej, nie jest ograniczany przez instrumenty takie jak skrócenie kadencji czy zwoływanie sesji przez egzekutywę. Władza wykonawcza jest za to skoncentrowana w rękach jednego organu – Rady Federalnej, wybieranej przez parlament. Organami konstytucyjnymi oprócz niej są jeszcze ów parlament (Zgromadzenie Federalne) oraz Sąd Federalny.

Zgromadzenie Federalne składa się z dwóch równorzędnych izb – Rady Narodowej i Rady Kantonów. Sprawuje ono najwyższą władzę. W pierwszej izbie zasiada 200 deputowanych narodu, wybieranych w wyborach bezpośrednich na zasadzie proporcjonalności. Kraj podzielony jest na okręgi, które tworzą kantony, a liczba wybieranych deputowanych z każdego okręgu zależna jest od jego liczby ludności (przy czym każdy kanton ma co najmniej jeden mandat). Kadencja tej izby wynosi 4 lata. Nieco inaczej jest w przypadku Rady Kantonów. Tryb wyboru deputowanych kantonów, których jest 46, regulują same kantony (jedynym konstytucyjnym ograniczeniem jest regulacja, które kantony wybierają tylko jednego deputowanego, a którego dwóch). Rady zbierają się na sesjach zwyczajnych (cztery w ciągu roku) i nadzwyczajnych, które zwoływane są na żądanie Rady Federalnej lub 1/4 deputowanych. Pracami parlamentarnymi kierują przewodniczący wybierani na okres jednego roku bez możliwości ich wyboru na kolejny rok. Pomagają im dwaj wiceprzewodniczący. Przewodniczący nie bierze udziału w głosowaniu, chyba że głosy rozkładają się po równo, w takim przypadku ma on głos rozstrzygający. Członkowie Zgromadzenia Federalnego mogą tworzyć frakcje, a z nich są wybierani członkowie do poszczególnych komisji. Obie izby powołują do prac komisje stałe (po 12) oraz niestałe (ad hoc – odrębne dla projektu ustawy, które kończą swój żywot po jej uchwaleniu oraz śledcze). Najważniejszymi organami izb są ich biura – ustalają one program sesji, liczebność komisji i ich składy. Rady obradują oddzielnie, ale dla uchwał Zgromadzenia Federalnego potrzebna jest zgoda ich obu. Jednakże, zgodnie z art. 157 zdarza się połączenie rad – Zjednoczone Zgromadzenie Federalne, które obraduje pod przewodnictwem przewodniczącego Rady Narodowej, w celu przeprowadzenia wyborów, rozstrzygnięcia sporów kompetencyjnych między organami federalnymi i stosowania prawa łaski. Członkowie Zgromadzenia Federalnego nie są związani instrukcjami, a także posiadają immunitet materialny i formalny.

Do kompetencji Zgromadzenia Federalnego należy wybór Rady Federalnej, Sądu Federalnego, w razie zagrożenia głównodowodzącego armii. Jeśli chodzi o stanowienie prawa to reguluje ona sprawy określone w konstytucji w formie ustaw zwykłych, ustaw pilnych, rozporządzeń parlamentarnych oraz powszechnie obowiązujących uchwał (sprawy wymagające częstych zmian przepisów). Zgromadzenie Federalne kontroluje Radę Federalną poprzez dyskusję nad realizacją wytycznych polityki rządowej i planu finansowego, komisje nadzoru, interpelacje, zapytania i tzw. „godzinę pytań”. Ponadto parlament zarządza środkami w celu zapewnienia bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego, wykonywania nadzoru nad administracją i wymiarem sprawiedliwości, ratyfikowania traktatów i umów międzynarodowych. Rozpatruje on także spory kompetencyjne między organami federalnymi, orzeka o ważności wyboru swojego składu, nadzoruje relacje między Federacją a kantonami, wyraża zgodę na zawieranie porozumień między kantonami a  podmiotami zagranicznymi oraz gwarantuje konstytucje kantonalne.

Ścieżka ustawodawcza nie należy do najtrudniejszych. Proces może być zapoczątkowany w każdej z izb. Projekt, który zostanie przyjęty w jednej z izb, musi zostać przyjęty w tym samym brzmieniu w drugiej. Po przetłumaczeniu odpowiedniego dokumentu na wszystkie języki urzędowe dochodzi jeszcze do głosowania finalnego. W przypadku niezaakceptowania projektu aktu normatywnego przez drugą izbę powołuje się komisję pojednawczą. Jeśli stworzy ona jednolity tekst, który zostanie zaakceptowany przez obie rady w oddzielnych głosowaniach, projekt zostaje uchwalony. W każdym innym wypadku projekt upada.

Inicjatywa ustawodawcza przysługuje każdemu członkowi rady, frakcji, komisji parlamentarnej, kantonowi oraz Radzie Federalnej. Ostatnia jest organem, które możemy uznawać za odpowiednik rządu. Jest najwyższą władzą wykonawczą i rządzącą. Planuje i koordynuje działalność państwową. Składa się ona z siedmiu członków wybieranych przez Zgromadzenie Federalne spoza jego członków na 4 lata. W Radzie Federalnej muszą zasiadać przedstawiciele czterech największych partii politycznych, głównych grup językowych, trzech najludniejszych kantonów, a także grup wyznaniowych. Nie mogą tam zasiadać osoby ze sobą spokrewnione i spowinowacone. Przewodniczącym Rady Federalnej jest prezydent. Wybierany jest spośród członków Rady Federalnej corocznie przez Zgromadzenie Federalne. Urząd ten jest powiązany z urzędem wiceprezydenta, gdyż każdy wiceprezydent w następnym roku zostaje prezydentem. Nie jest to funkcja, która daje specjalnie wiele uprawnień. Reprezentuje on państwo na zewnątrz i w stosunkach wewnętrznych, wygłasza orędzie do narodu, w pilnych sprawach podejmuje jednoosobowo decyzje, które musi potem przedstawić Radzie Federalnej. Cały czas pozostaje też szefem swojego Departamentu Federalnego (odpowiednik ministerstwa; są to Departamenty: Środowiska, Transportu, Energii i Komunikacji; Finansów; Obrony, Ochrony Cywilnej i Sportu; Spraw Zagranicznych; Sprawiedliwości i Policji; Spraw Gospodarczych; Spraw Wewnętrznych). Kompetencje Rady Federalnej dotyczą spraw zagranicznych, dbania o bezpieczeństwo wewnętrzne i zewnętrzne, nadzór nad wojskiem oraz działalnością urzędników, wykonywaniem ustaw i uchwał federalnych, wydawaniem rozporządzeń oraz czuwanie nad przestrzeganiem prawa przez kantony. Rada Federalna nie jest odpowiedzialna politycznie przed parlamentem. Członkowie Rady Federalnej posiadają immunitet podobny w swoim kształcie do immunitetu członków Zgromadzenia Federalnego.

Sąd Federalnyto jedyny federalny organ sądowy. Zajmuje się rozpatrywaniem skarg konstytucyjnych, skarg dotyczących naruszeń autonomii gmin oraz naruszeń umów międzynarodowych przez kantony oraz spory kompetencyjne między kantonami a Federacją.

Sama konstytucja z 1998 roku może być zaliczona do grona sztywnych. Może ona zostać zmieniona częściowo lub całkowicie. Zmianę całkowitą może zaproponować 100 tys. obywateli (których projekt zostaje zatwierdzony w referendum), Rada Narodowa lub Rada Kantonów (w przypadku poparcia projektu tylko przez jedną z izb dochodzi do referendum; jeśli naród poprzez propozycję całkowitej zmiany konstytucji skróceniu ulegają kadencje obu izb parlamentu) lub konstytucja może zostać uchwalona przez Zgromadzenie Federalne. Zmiana częściowa jest inicjowana przez naród lub zostaje uchwalona przez Zgromadzenie Federalne (w każdym z tych wypadków dochodzi również do głosowania w referendum, także w wypadku odrzucenia projektu ludowego przez Zgromadzenie Federalne). Zmiana (czy to całkowita, czy to częściowa) wchodzi w życie tylko i wyłącznie gdy zostanie zaakceptowana przez „naród i kantony”, a więc uzyskując podwójną większość w referendum.

Obecnie Prezydentem Federacji jest Eveline Widmer-Schlumpf wywodząca się z partii Konserwatywno-Demokratycznej. Jej następcą zostanie Ueli Maurer ze Szwajcarskiej Partii Ludowej. Ważniejszymi ugrupowaniami są także partie Radykalno-Demokratyczna i Socjaldemokratyczna, które mają po dwóch przedstawicieli w Radzie. Najwięcej miejsc w Radzie Narodowej (54) zajmuje Szwajcarska Partia Ludowa, a ogółem zasiadają w niej przedstawiciele aż 11 partii.

System polityczny Szwajcarii jest czymś niespotykanym nigdzie indziej w Europie. Za ogromny plus uznać można zdolność (a może konieczność?) do współpracy przedstawicieli wszystkich partii politycznych. Dzięki temu narodu nie absorbuje walka między ugrupowaniami politycznymi, które skupiają się na wspólnej pracy na rzecz kraju. Godnym uwagi faktem jest też częste odwoływanie się do narodu w instytucji referendum na każdym szczeblu władzy. Wydaje się jednak, że ze względu na te unikalne cechy ciężko byłoby przeszczepić ustrój Szwajcarii do jakiegokolwiek innego europejskiego kraju.

 

Fot. unknown, possibly Peter Mosimann ([1] from the Swiss Parliament web site.) [see page for license], via Wikimedia Commons

Copyright © 2011 stosunkimiedzynarodowe.pl. Projekt i realizacja: agencja interaktywna netturbina.pl.