Partnerstwo Wschodnie jest jednym z ważniejszych projektów Unii Europejskiej i dotyczy szeroko zakrojonej współpracy krajów członkowskich Unii z państwami pozostającymi poza organizacją. Będąc częścią Europejskiej Polityki Sąsiedztwa Partnerstwo określa politykę Brukseli względem wschodniej części Europy i Kaukazu Południowego. Celem Partnerstwa Wschodniego jest przede wszystkim wzmocnienie pozycji Unii wobec jej wschodnich partnerów.

Unia Europejska od początku swego istnienia zainteresowana była zacieśnianiem relacji ze swoimi najbliższymi sąsiadami. W tym właśnie celu już od 1995 roku członkowie Unii rozpoczęli współpracę z krajami basenu Morze Śródziemnego w ramach tzw. procesu barcelońskiego. Kolejnym krokiem w tej kwestii było powołanie do życia w 2004 roku Europejskiej Polityki Sąsiedztwa, która stała się pierwszą, spójną wytyczną polityki Brukseli wobec wschodnich sąsiadów. Aby zniwelować dysproporcje między Zachodem, a państwami wschodnimi należało jednak zwiększyć możliwości współpracy. W tym celu podejmowano coraz to nowsze działania mające na celu wzmocnienie związku z regionem Europy Wschodniej i Kaukazu Południowego. Jednym z nich był niemiecki projekt utworzenia w 2007 roku Europejskiej Polityki Sąsiedztwa – Plus. Niedługo po tym, Polska przy wsparciu Szwecji rozpoczęła pracę nad nową, jednolitą i spójną koncepcją polityki skierowaną ku Armenii, Azerbejdżanowi, Mołdawii, Gruzji oraz Białorusi i Ukrainy.

W 2008 roku Minister Spraw Zagranicznych Rzeczpospolitej Polski Radosław Sikorki wraz ze swoim szwedzkim odpowiednikiem Carlem Bildtem zaprezentowali w Brukseli koncepcję Partnerstwa Wschodniego. Już w czerwcu tego samego roku Rada Europejska w pełni zaakceptowała polsko – szwedzki projekt, wzywając tym samym Komisję Europejską do opracowania szczegółowych zasad Partnerstwa. Pod koniec roku Komisja przedstawiła konkretne propozycje dotyczące nowego elementu Europejskiej Polityki Sąsiedztwa, stwierdzając w swoim raporcie, że „stabilność, lepsze rządy, i rozwój gospodarczy na wschodnich granicach Unii leżą w jej żywotnym interesie”. Przyczyniło się, to do oficjalnego poparcia przez Radę Europejską w 2009 roku projektu Partnerstwa, który został jednogłośnie został uznany za część unijnej polityki zagranicznej. 7 maja 2009 roku członkowie UE dokonali w Pradze inauguracji Partnerstwa Wschodniego. Oprócz przedstawicieli wszystkich państw członkowskich Unii w szczycie uczestniczyli reprezentanci sześciu krajów partnerskich. Na jego zakończenie przyjęto tzw. „Deklarację Praską”, będącą fundamentalnym dokumentem założycielskim Partnerstwa Wschodniego. Stwierdzono w nim, że Partnerstwo opiera się na wspólnych interesach i zobowiązaniach oraz, iż jego ramy wyznaczane są przez zasady prawa międzynarodowego oraz podstawowe wartości. Mowa tu o wolności, równości, demokracji, rządach prawa i przestrzeganiu praw człowieka. Unia pragnie w ramach Partnerstwa podzielić się nimi z innymi narodami i krajami.

Aby odpowiednio przygotować administrację krajów partnerskich do zacieśnienia współpracy z Unią utworzono w ramach Partnerstwa Wschodniego Kompleksowy Program Rozwoju Instytucjonalnego (Comprehenshive Institution Building Programme – CIB). Dzięki usprawnieniu i zreformowaniu administracji państw partnerskich będą one mogły lepiej realizować zobowiązania wynikające z podpisanych umów z Unią Europejską. Na lata 2011 – 2013 na CIB przeznaczono 170 mln EUR. Obecnie trwają prace nad oceną funkcjonowania administracji w krajach partnerskich oraz wyznaczane są metody i środki, za pomocą, których zostaną przeprowadzone reformy.

„Europejska Polityka Sąsiedztwa wraz z Partnerstwem Wschodnim są priorytetami Unii Europejskiej. Partnerstwo wschodnie daje krajom partnerskim szanse dokonania strategicznego wyboru – czy chcą proeuropejskiej orientacji. Aby to osiągnąć proponujemy ramy instytucjonalne, które zbliżą te kraje do Unii Europejskiej” – mówił szef Komisji Europejskiej Jose Barroso, na konferencji na Uniwersytecie Łódzkim w 2010 roku.

Oprócz umów bilateralnych kraje partnerskie będą mogły integrować się z Unią poprzez nawiązywanie umów stowarzyszeniowych. Zawierają one deklaracje utworzenia Pogłębionych i Kompleksowych Stref Wolnego Handlu w ramach, których państwa partnerskie zobowiążą się do wprowadzenia zasad wolnego handlu.

Kolejną płaszczyzną współpracy w ramach Partnerstwa są działania prowadzone w wymiarze wielostronnym, które opierają się na czterech platformach: demokracji, integracji gospodarczej z Unią, bezpieczeństwie energetycznym oraz kontaktach międzyludzkich. Warto również nadmienić, że do koncepcji Partnerstwa wprowadzono także, tzw. „inicjatywy flagowe”, związane m.in. z wspieraniem małych i średnich przedsiębiorstw czy zwalczaniem skutków katastrof naturalnych.

Innymi formami współpracy w ramach Partnerstwa Wschodniego jest współpraca parlamentarna (EuroNest), Komitet Regionów oraz Forum Społeczeństwa Obywatelskiego, którego celem jest wspieranie rozwoju społeczeństwa obywatelskiego oraz implikowanie współpracy między organizacjami społecznymi państw partnerskich i Unii. Współpraca Brukseli z krajami partnerskimi powinna odbywać się nie tylko na poziomie rządowym, lecz również parlementarnym. W tym celu w maju 2011 roku Zgromadzenie EuroNest uruchomiło forum dialogu z przedstawicielami parlamentów krajów partnerskich. Partnerstwo Wschodnie daje także samorządom terytorialnym możliwość oceny unijnych przepisów za pośrednictwem Komitetu Regionów.

Partnerstwo Wschodnie jest ogromną szansą dla krajów, takich jak, np. Gruzja czy Ukraina. Projekt partnerstwa umożliwi zainteresowanym państwom bliższą integrację gospodarczą i polityczną z Unią. Bez względu na to czy, państwa partnerskie będą zainteresowane pełną integracją czy nie, mogą liczyć na wsparcie przy wprowadzaniu zaawansowanych reform. Należy jednak zaznaczyć, że wprowadzanie reform przy udziale Brukseli odbywać ma się w tempie i zakresie, które odpowiadają poszczególnym stronom. Celem Partnerstwa jest przede wszystkim pogłębienie dwustronnej współpracy, w ramach, której będą podpisywane umowy stowarzyszeniowe między krajami Unii, a państwami partnerskimi. Ponadto Partnerstwo umożliwić ma stworzenie stref wolnego handlu oraz zacieśnić wszelkie więzi między partnerami. Zmierza ono również, do zagwarantowania bezpieczeństwa energetycznego poprzez tworzenie długoterminowych i stabilnych umów na dostawy energii.

Wiele z inicjatyw powstałych w ramach Partnerstwa Wschodniego jest już realizowanych. Szczególny nacisk kładzie się na swobodę przepływu osób. Intensyfikacja działań w tym zakresie doprowadzić może w najbliższej perspektywie do wprowadzenia znacznych ułatwień wizowych oraz zmniejszenia opłat za ich wydawanie. W dalszej przyszłości celem jest całkowite zniesienie obowiązku posiadania wiz.

Niezwykle dynamiczny rozwój Partnerstwa wschodniego pokazuje, że wizja integracji z Unią Europejską jest atrakcyjna dla państw rozwijających się. Od momentu zainicjowania Partnerstwa, wdrożono dziesiątki projektów, które w najbliższej przyszłości zaczną procentować. Zwiększenie aktywności społecznej i kulturowej przyczyni się do integracji narodów na poziomie lokalnym. Warto jednak zwrócić uwagę, na fakt, że Partnerstwo Wschodnie nie będzie przesądzać o ostatecznym kształcie stosunków między Unią Europejska, a państwami partnerskimi. Nie jest ono obietnicą członkostwa, ale również go nie wyklucza. Wyzwaniem dla Brukseli pozostaje w tej kwestii określenie relacji między inicjatywami Partnerstwa, a stosunkami Unii z Federacją Rosyjską. UE podkreśla, że Partnerstwo w żadnym wypadku nie jest skierowane przeciwko Rosji. Pomimo to, Moskwa odbiera projekt Partnerstwa jako zagrożenie dla swoich interesów w krajach objętych jego programem. Wszelkie projekty Partnerstwa Wschodniego finansowane są z utworzonego w 2006 roku Europejskiego Instrumentu Sąsiedztwa i Partnerstwa. Budżet na lata 2007 – 2013 wynosi przeszło 11 mld EUR.

Dziś (29 września 2011) Warszawie rozpoczyna się dwudniowe spotkanie przywódców 33 państw – 27 należących do UE i sześciu uczestniczących w Partnerstwie Wschodnim (Armenia, Azerbejdżan, Białoruś, Gruzja, Mołdawia i Ukraina). Deklaracja, która ma być przyjęta na warszawskim szczycie uznać ma sześć państw partnerskich za kraje Europy Wschodniej. Jak wynika z informacji przekazywanych przez polskie media część krajów Unii, sprzeciwia się jednak używania wobec tej szóstki określenia „europejski", ponieważ zgodnie z traktatami unijnymi daje im to szansę na ubieganie się o członkostwo w Unii Europejskiej. W samej deklaracji jest również mowa o „istotnych krokach przybliżających" do UE państwa partnerskie ze Wschodu.

Ze względu na wieloaspektowość założeń Partnerstwa Wschodniego wiele czynników będzie wpływać z na efektywną realizację tego projektu. Przyszłość Partnerstwa będzie zależała w największym stopniu od zaangażowania i woli politycznej krajów, do których skierowano ten projekt oraz członków Unii. Wielostronny wymiar Partnerstwa Wschodniego ma się przyczynić do wspierania przemian politycznych i gospodarczych w państwach Europy Wschodniej i Kaukazu Południowego.

Mimo, że projekt Partnerstwa Wschodniego stwarza możliwości rozwoju krajów partnerskich, warto pamiętać, że koncepcja ta jest instrumentem pomocniczym, a nie zbiorem założeń za pomocą, którego Bruksela będzie rozwiązywać problemy wschodnich sąsiadów. Zakładana przez Partnerstwo wielostronna współpraca jest wartością i korzyścią samą w sobie. Nie należy przeceniać jej znaczenia i uzależniać od jej rozwoju powodzenia całej koncepcji Partnerstwa Wschodniego. Krokiem w dobrym kierunku może być znacznie bliższa współpraca tych partnerów, którzy są najbardziej zainteresowani udziałem w konkretnych projektach.