TRAKTAT AMSTERDAMSKI- OCENA WYNIKÓW KONFERENCJI MIĘDZYRZĄDOWEJ UNII EUROPEJSKIEJ 1996 - 1997 (tzw. Maastricht II)

——————————————————————————–

Traktat o Unii Europejskiej z Maastricht, zawarty 7 II 1992 r. (wszedł w życie 1 XI 1993 r.), przewidywał w art. N, że kolejna konferencja międzyrządowa UE będzie zwołana w 1996 r. W związku z tym 29 III 1996 r. w Turynie na sesji inauguracyjnej zebrała się Rada Europejska. Obrady konferencji potrwały do połowy czerwca 1997 r., kiedy to parafowano wstępny tekst nowego traktatu, ostatecznie podpisany (łącznie z protokołami i deklaracjami) 2 X 1997 r. Jest on obecnie znany jako Traktat amsterdamski (formalnie nazywa się on następująco: Traktat zmieniający Traktat o Unii Europejskiej, traktaty ustanawiające Wspólnoty Europejskie oraz niektóre związane z nimi akty).
Pełna prezentacja wyników konferencji międzyrządowej nie jest możliwa. Dlatego też celowe wydaje się skoncentrowanie uwagi na podstawowych zmianach w Traktacie o Unii Europejskiej z Maastricht z 1992 r. z w Traktacie o Wspólnocie Europejskiej i pominięcie znacznej części protokołów dodatkowych i prawie 60 deklaracji włączonych do aktu końcowego konferencji

I. Uwagi ogólne
Traktat o Unii Europejskiej z Maastricht, który zawarty został 7 II 1992 r. a wszedł w życie 1 XI 1993 r., przewidywał w art. N, że kolejna konferencja międzyrządowa UE będzie zwołana w 1996 r. W związku z tym 29 III 1996 r. w Turynie na sesji inauguracyjnej zebrała się Rada Europejska. Obrady konferencji potrwały do połowy czerwca 1997 r., kiedy to parafowano wstępny tekst nowego traktatu, ostatecznie podpisany (łącznie z protokołami i deklaracjami) 2 X 1997 r. Jest on obecnie znany jako Traktat amsterdamski (formalnie nazywa się on następująco: Traktat zmieniający Traktat o Unii Europejskiej, traktaty ustanawiające Wspólnoty Europejskie oraz niektóre związane z nimi akty).
Zamierzenia konferencji były ambitne: chodziło przede wszystkim o głęboką reformę instytucji UE (ich składu, trybu działania, zasad podejmowania uchwał) w kontekście demokratyzacji, otwartości i przejrzystości, jak również reformę postanowień II i III filaru Unii (odpowiednio wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa oraz współpraca w dziedzinach wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych). Projekty te zostały urzeczywistnione jedynie częściowo.
Pełna prezentacja wyników konferencji międzyrządowej nie jest możliwa. Dlatego też celowe wydaje się skoncentrowanie uwagi na podstawowych zmianach w Traktacie o Unii Europejskiej z Maastricht z 1992 r. oraz w Traktacie o Wspólnocie Europejskiej (rzymskim) i pominięcie znacznej części protokołów dodatkowych i prawie 60 deklaracji włączonych do Aktu końcowego konferencji.
II. Ogólna charakterystyka Traktatu amsterdamskiego
Traktat amsterdamski (TA) pozornie nie jest długi. Liczy jedynie 15 artykułów. W praktyce jednak pojemność ośmiu pierwszych artykułów znacznie przekracza zwykłe rozmiary, co jest skutkiem dokonywania zmian w Traktacie o UE, traktatach założycielskich Wspólnot Europejskich i niektórych innych aktach prawnych. Art. 1 TA wprowadza zmiany do Traktatu o UE, w szczególności postanowień ogólnych oraz tytułu V i VI (II i III filar - tu dodano też tytuł VIa), które uzyskują zresztą nowy kształt. Art. 2 zmienia Traktat ustanawiający WE w zakresie przepisów ogólnych, niektórych postanowień dotyczących obywatelstwa UE, rynku wewnętrznego. Włączone tu zostają całe zespoły postanowień odnoszących się do swobody poruszania się osób (nowy tytuł IIIa: Wizy, azyl, imigracja i inne polityki związane ze swobodnym przepływem), zatrudniania (nowy tytuł VIa) i, w skromniejszym zakresie, współpracy celnej (nowy tytuł VIIa). Zasadniczo zmienione zostają przepisy dotyczące polityki socjalnej (art. 117 i n.), ochrony zdrowia (nowy art. 129), ochrony konsumenta (nowy art. 129A). W mniejszym stopniu reformie poddano inne polityki i dziedziny wspólnotowe (np. kulturę, spójność społeczno-gospodarczą, badania i rozwój technologiczny). W związku z włączeniem postanowień dotyczących zatrudnienia i zmianą przepisów o polityce socjalnej uchylono protokół o polityce socjalnej i umowę o polityce socjalnej (oba przyjęte w Maastricht w związku z opozycją ówczesnego rządu brytyjskiego wobec poszerzania kompetencji WE na sferę socjalną). Tylko częściowo zdołano usprawnić funkcjonowanie instytucji i zmienić postanowienia końcowe.
Kolejne dwa artykuły Traktatu amsterdamskiego odnoszą się do zmian w Traktacie o Europejskiej Wspólnocie Węgla i Stali z 1951 r. i o Europejskiej Wspólnocie Energii Atomowej z 1957 r. Art. 5 TA zmierza do reformy Aktu dotyczącego wyboru przedstawicieli do Parlamentu Europejskiego z 1976 r. Trzy dalsze artykuły z kolei wprowadzają liczne zmiany techniczne i redakcyjne do traktatów ustanawiających Wspólnoty Europejskie.
Art. 9-11 TA nazwano postanowieniami wspólnymi. Art. 9 uchyla Konwencję z 1957 r. o niektórych wspólnych instytucjach WE oraz Traktat z 1965 r. ustanawiający jednolitą Radę i jednolitą Komisję WE z wyjątkiem protokołu o przywilejach i immunitetach WE. Art. 10 mówi o skutkach prawnych przepisów traktatów założycielskich i aktów wydanych na ich podstawie oraz traktatów wymienionych w art. 9 TA uchylanych na mocy Traktatu amsterdamskiego (tzw. prawo intertemporalne). Art. 11 rozszerza jurysdykcję Trybunału Sprawiedliwości na art. 9-11 TA oraz na Protokół o przywilejach i immunitetach WE.
Art. 12-15 TA zawierają postanowienia ogólne i końcowe. Art. 12 wprowadza nową numerację postanowień wszystkich zmienianych traktatów (do TA dołączono specjalne tablice ze wskazaniem starej i nowej numeracji). Art. 13 stwierdza, że Traktat amsterdamski zawarty jest na czas nieoznaczony. Art. 14 stanowi klauzulę ratyfikacyjną, a art. 15 klauzulę depozytowo-językową.
Do Traktatu amsterdamskiego dołączono szereg protokołów. Do protokołów zmieniających polityki i dziedziny UE i WE należą: Protokół na temat art. J.7 Traktatu o UE (dot. uzgodnień o współpracy między UE i UZE w związku z wykonaniem Traktatu amsterdamskiego), Protokół integrujący acquis Schengen w ramy Unii Europejskiej, Protokół dotyczący stosowania niektórych aspektów art. 7A Traktatu o Wspólnocie Europejskiej do Zj. Królestwa i Irlandii, Protokół dotyczący stanowiska Zj. Królestwa i Irlandii, Protokół dotyczący stanowiska Danii (wymienione trzy protokoły dotyczą swobody poruszania się osób i dołączone są zarówno do Traktatu z Maastricht, jak też Traktatu o Wspólnocie Europejskiej), Protokół o azylu dla obywateli państw członkowskich Unii Europejskiej, Protokół o stosowaniu zasad pomocniczości i proporcjonalności, Protokół o stosunkach zewnętrznych państw członkowskich w kontekście przekraczania granic zewnętrznych, Protokół o systemie publicznej RTV w państwach członkowskich, Protokół o ochronie i dobrym traktowaniu zwierząt (wszystkie dodane do Traktatu o Wspólnocie Europejskiej). Ponadto, do wszystkich zmienianych traktatów podstawowych dołączono Protokół o instytucjach w perspektywie poszerzenia Unii Europejskiej, Protokół o siedzibie instytucji i niektórych organów i departamentów WE oraz Europolu, Protokół o roli parlamentów krajowych w Unii Europejskiej.
Na konferencji międzyrządowej przyjęto 51 deklaracji oraz przyjęto do wiadomości 8 deklaracji państw w niej uczestniczących. Wszystkie deklaracje zostały dołączone do Aktu końcowego konferencji.
III. Zasadnicze linie reform
1. Traktat o Unii Europejskiej
W Traktacie o UE dokonano trzech ważnych zmian: wprowadzono przepisy o tożsamości europejskiej i tzw. flexibility (elastyczności) oraz poważnie zreformowano II i III filar.
a) Włączenie postanowień o tożsamości europejskiej (wyraźnie tak nie nazwanych) powiązano ze zmianą art. F. Mówi się w nim obecnie, że UE oparta jest na zasadach wolności, demokracji, poszanowania praw człowieka i rządów prawa - zasadach, które są wspólne dla państw członkowskich (§ 1). Ponadto, art. F stwierdza: “Unia szanuje tożsamości narodowe państw członkowskich” (§ 3). Zmianę art. F powiązano z normami gwarancyjnymi.
Pierwsza z nich, o charakterze represyjnym, pozwala na zawieszenie praw głosowania w organach Unii w stosunku do państwa, które stale i poważnie narusza wartości składające się na tożsamość europejską (F § 1). Może do tego dojść na wniosek 1/3 państw lub Komisji. Przy tym, najpierw należy stwierdzić istnienie naruszenia (decyzję podejmuje Rada Europejska działająca jako Rada jednomyślnie z wyłączeniem zainteresowanego państwa i za zgodą Parlamentu Europejskiego, jednak po uprzednim przedstawieniu przez zainteresowane państwo spostrzeżeń), potem dopiero można zawiesić prawo głosowania (Rada większością kwalifikowaną głosów). Państwo, którego prawa zostały zawieszone, musi nadal wypełniać ciążące na nim zobowiązania. Środki wspólnotowe mogą być zmienione lub odwołane przez Radę większością kwalifikowaną głosów (art. F.1; normy o bardzo zbliżonej treści włączono też do traktatów ustanawiających Wspólnoty Europejskie, np. art. 236 Traktatu o Wspólnocie Europejskiej).
Inną, dość swoistą normą gwarancyjną, tym razem o charakterze prewencyjnym, jest art. O Traktatu o UE, który w wersji zmodyfikowanej pozwala na przyjęcie do UE tylko takiego państwa europejskiego, które spełnia wymogi płynące z art. F § 1. Unia zapobiega w ten sposób włączeniu w jej ramy państw, które mogłyby zagrozić lub zagrażają stworzonej wewnątrz przestrzeni wolności, sprawiedliwości i bezpieczeństwa.
Inkorporację do Traktatu o UE przepisów o tożsamości europejskiej generalnie należy ocenić pozytywnie. Dotychczasowe państwa członkowskie zapewniają sobie komfort politycznej stabilizacji i możliwość reakcji w razie prób jej zakłócenia. Modyfikacja amsterdamska wydaje się czytelna zwłaszcza w kontekście przyszłego poszerzenia i wzrostu heterogeniczności politycznej Unii. Rodzi ona niebezpieczeństwo nadużycia, przede wszystkim w przypadku ubiegania się o członkostwo, ponieważ decyzja o przyjęciu do Unii ma charakter polityczny i w zasadzie dość arbitralny (art. O). W wypadku bycia członkiem UE niebezpieczeństwo marginalizacji państwa zdaje się łagodzić dość skomplikowana procedura (art. F.1; należy tu odnotować, że nie udało się wprowadzić postanowienia, które pozwalałoby na usunięcie państwa-naruszyciela z Unii, co w sumie należy ocenić pozytywnie).
b) Art. K.15-K.17 Traktatu z Amsterdamu wprowadzają poważną modyfikację, która przynajmniej prima facie zderza się z zasadniczą ideą integracji europejskiej: solidarnością państw i narodów europejskich. Chodzi tu o instytucję tzw. ściślejszej współpracy. Art. K.15 § 1 pozwala niektórym państwom członkowskim na ustanowienie bliższej współpracy między nimi, pod warunkiem, że spełnione zostaną oznaczone nastepujące wymogi: (a) współpraca będzie skierowana na umożliwienie spełnienia celów Unii oraz ochronę i służenie jej interesom; (b) poszanowane będą zasady traktatów założycielskich WE oraz jednolite ramy instytucjonalne; (c) przepisy niniejsze będą stosowane jedynie w ostateczności, gdy cele traktatów nie będą mogły być osiągnięte przez stosowanie odpowiednich procedur w nich przewidzianych; (d) współpraca obejmie przynajmniej większość państw członkowskich; (e) nie naruszy ona acquis communautaire i środków przyjętych na podstawie innych postanowień traktatów; (f) nie naruszy również kompetencji, praw, obowiązków i interesów państw członkowskich, które nie będą w niej uczestniczyły; (g) będzie otwarta dla wszystkich państw członkowskich i pozwoli im na przyłączenie się do współpracy, o ile będzie to zgodne z decyzją podstawową i decyzjami przyjętymi w ramach współpracy; (h) będzie zgodna z dodatkowymi wymogami z art. 5a Traktatu o Wspólnocie Europejskiej lub K.12 Traktatu o UE i ustanowiona w myśl procedur tam przewidzianych.
Państwa członkowskie mają obowiązek stosowania aktów i decyzji przyjętych w ramach implementacji współpracy, w której uczestniczą. Państwa nie uczestniczące we współpracy nie mogą przeszkadzać w implementacji współpracy przez państwa w niej biorące udział (art. K.15 § 2). Szczegółowe zagadnienia instytucjonalne regulują art. K.16 i K.17. Pozwalają one m.in. brać udział w debatach w ramach ściślejszej współpracy państwom w niej nie uczestniczącym, lecz odbierają im prawo decydowania o jej implementacji.
c) Poważne zmiany przeprowadzono w tytule V Traktatu o UE. Do pewnego stopnia zatem na nowo sformułowano cele wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa (art. J.1). Na uwagę zasługuje zwłaszcza rozwinięcie postanowień dotyczących wspólnej polityki bezpieczeństwa (art. J.7). Do Traktatu o UE zostają w szczególności włączone podstawowe materie protokołu zaakceptowanego w Maastricht i odnoszącego się do relacji UE-UZE. Ponadto, w ramach stopniowego tworzenia wspólnej polityki obronnej zdecydowano się współpracować w sferze zbrojeń. Zdecydowano również, że wspólna polityka bezpieczeństwa będzie mogła wiązać się z wykonywaniem zadań w zakresie pomocy humanitarnej, zadań ratowniczych, w sferze utrzymania pokoju oraz z użyciem sił zbrojnych w zarządzaniu kryzysami, w tym przywracaniu pokoju (tzw. misje petersberskie; zob. też protokół dodatkowy do art. J.7 oraz deklaracje dotyczące UZE i generalnie wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa).
Znacznie zmodyfikowano również środki polityczne realizacji wspólnej polityki, które aktualnie obejmują: definiowanie zasad i ogólnych linii przewodnich, decydowanie o wspólnych strategiach, przyjmowanie wspólnych działań i wspólnych stanowisk oraz wzmocnienie systematycznej współpracy między państwami członkowskimi (art. J.2). O pierwszych dwóch środkach decyduje Rada Europejska, o dwóch kolejnych Rada, o ostatnim same państwa członkowskie zebrane w Radzie. Wszystkie środki polityczne zostają na nowo zdefiniowane (art. J.3-J.6). W wymienionych przepisach wskazano też, które z nich mogą być powiązane ze środkami prawnymi: decyzjami Rady Europejskiej lub Rady. Decyzje mają być podejmowane jednomyślnie. Jednak niektóre z nich (decyzje o przyjęciu wspólnych działań, wspólnych stanowisk lub innych decyzji wydanych na podstawie wspólnej strategii, jak również decyzje implementujące wspólne działania lub stanowiska) mogą być przyjmowane większością kwalifikowaną, chyba że zostanie to zablokowane przez państwo członkowskie ze względu na “ważne i ustalone powody polityki narodowej”. Nowym środkiem wykonania wspólnej polityki stają się umowy międzynarodowe (art. 14).
W Amsterdamie zreformowano także, chociaż w stosunkowo najmniejszym rozmiarze, strukturę organizacyjną wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa. Nadal dominującą rolę spełniają tu Rada Europejska i Rada. Urząd Przewodniczącego Rady uzyskuje wszakże ważne wsparcie w postaci Sekretarza Generalnego Rady - Wysokiego Przedstawiciela do spraw wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa (art. J.8). Nie ulegają większym zmianom rola Parlamentu Europejskiego, Komisji, Komitetu Politycznego, misji dyplomatycznych i konsularnych, państw członkowskich (art. J.10, J.11, J.15, J.17).
d) Najszersza reforma Traktatu o UE widoczna jest w filarze III (tytuł VI). Dotyczy ona w szczególności dookreślenia celu, zadań i wskazania nowych środków implementacji Traktatu w tej sferze. III filar UE w wersji ustalonej w Maastricht nie określał celów, którym współpraca w dziedzinach wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych miałaby służyć. Było to krytykowane w doktrynie, gdyż nie było wiadomo, w jakim kierunku mają zmierzać działania Unii. W efekcie były one powierzchowne, częściowe, niedoskonałe pod względem możliwości implementacyjnych. Brak ten sanuje Traktat amsterdamski. W art. K.1 stwierdza się mianowicie, że celem Unii ma być zapewnienie obywatelom wysokiego poziomu bezpieczeństwa (ang. safety) w przestrzeni wolności, bezpieczeństwa (ang. security) i sprawiedliwości. Traktat amsterdamski stanowi również, że ogólny cel III filaru ma być wykonywany przez wspólne działanie państw członkowskich w sferze współpracy policyjnej i sądowej w sprawach karnych oraz przez zapobieganie i zwalczanie rasizmu i ksenofobii (zob. też protokół dodatkowy dotyczący włączenie tzw. acquis Schengen do procesu integracji w ramach UE).
Bardziej konkretnie, wysoki poziom bezpieczeństwa obywateli ma być osiągnięty przez zapobieganie i zwalczanie przestępczości zorganizowanej i innej, w szczególności terroryzmu, handlu ludźmi, przestępczości dzieci, przemytowi narkotyków oraz broni, korupcji i malwersacji. Służyć temu ma ściślejsza współpraca między siłami policyjnymi, władzami celnymi i innymi kompetentnymi władzami państw członkowskich, bezpośrednio lub pośrednio, poprzez Europol, zgodnie z art. K.2 i K.4, ściślejsza współpraca między kompetentnymi władzami sądowymi i innymi państw członkowskich zgodnie z art. K.3 lit.a-d oraz K.4, zbliżenie, gdy to niezbędne, przepisów państw członkowskich w sprawach karnych, zgodnie z art. K.3 lit. e.
Traktat amsterdamski precyzuje także, na czym mają polegać współpraca policyjna (art. K.2) i współpraca sądowa w sprawach karnych (art. K.3). Współpraca policyjna ma oznaczać kooperację operacyjną wyspecjalizowanych służb czuwających nad przestrzeganiem prawa (policja, służby celne i inne) w zakresie zapobiegania, wykrywania i ścigania przestępstw; zbieranie, gromadzenie, przetwarzanie, analizowanie i wymianę informacji, w tym w sferze podejrzanych transakcji finansowych (w szczególności przez Europol), z poszanowaniem przepisów o ochronie danych osobowych; współpracę i wspólne inicjatywy w sferze kształcenia, wymiany oficerów łącznikowych, oficerów delegowanych, korzystania z wyposażenia oraz badań kryminalistycznych; wspólnej oceny poszczególnych technik śledczych w odniesieniu do wykrywania poważnych form przestępczości zorganizowanej (art. K.2 § 1). Traktat przewiduje też niektóre szczegółowe sposoby urzeczywistniania współpracy policyjnej, zaliczając do nich zwłaszcza wzmocnienie funkcji wspierających i pomocniczych Europolu, promocję uzgodnień łącznikowych, ustanowienie sieci badawczo-, dokumentacyjno-statystycznej w odniesieniu do przestępczości transgranicznej (K.2 § 2).
Wspólne działanie w dziedzinie współpracy sądowej w sprawach karnych ma z kolei obejmować ułatwianie i przyspieszanie współpracy między właściwymi ministerstwami oraz władzami sądowymi lub ich odpowiednikami w zakresie przebiegu procedur karnych i wykonania orzeczeń; ułatwianie ekstradycji między państwami członkowskimi; zapewnienie zgodności między przepisami, które mogą być niezbędne dla doskonalenia takiej współpracy; zapobieganie konfliktom jurysdykcji między państwami członkowskimi; stopniowe przyjmowanie środków ustanawiających reguły minimalne odnoszące się do znamion czynów przestępnych oraz kar w sferze przestępczości zorganizowanej, terroryzmu oraz przemytu narkotyków (art. K.3).
Traktat amsterdamski przewiduje też, że Rada ustanowi warunki i ograniczenia, zgodnie z którymi właściwe władze będą mogły działać na terytorium innych państw członkowskich w porozumieniu z władzami tych państw (art. K.4). Jednocześnie stanowi on, że nie zostaje naruszona kompetencja państw członkowskich w zakresie utrzymania prawa i porządku oraz zagwarantowania bezpieczeństwa wewnętrznego (art. K.5).
Istotne zmiany w stosunku do postanowień z Maastricht wprowadzono również co do politycznych i prawnych środków współpracy. Art. K.6 mówi w tym kontekście, że państwa członkowskie będą się informowały i będą z sobą konsultowały w ramach Rady o kwestiach wchodzących w zakres tytułu VI Traktatu o UE w celu koordynacji swych działań. Rada będzie zaś przyjmowała środki i promowała współpracę, używając odpowiednich form i procedur. Traktat amsterdamski postanawia, że do gamy środków III filaru będą należały: wspólne stanowiska, określające podejście UE do konkretnej sprawy; decyzje ramowe, które będą zbliżały prawo krajowe na zasadzie analogicznej do dyrektyw I filaru, lecz nie będą korzystały ze skutku bezpośredniego; decyzje, wydawane dla wszelkich innych niż zbliżanie prawa celów (będą one wiążące, nie będą jednak miały skutku bezpośredniego i będą musiały być jeszcze wykonane za pomocą środków przyjmowanych przez Radę); konwencje (zna je już Traktat o UE, lecz w Amsterdamie zmniejszono wymogi dla ich przyjęcia, wejścia w życie i przyjmowania środków wykonanwczych; zarazem wyposażono Radę w kompetencję do wyznaczania czasu państwom członkowskim na wszczęcie procedur ratyfikacyjnych). Traktat amsterdamski powtarza art. K.9 Traktatu o UE i utrzymuje tym samym możliwość dalszego przenoszenia materii III filaru do filaru wspólnotowego, a ściślej do rozdziału dotyczącego azylu, imigracji i ruchu osobowego (art. K.14).
Nowelizacja Traktatu o UE po raz pierwszy w historii procesu integracyjnego rozszerza jurysdykcję Trybunału Sprawiedliwości na akty III filaru. Trybunał, zgodnie z art. K.7, uzyskuje jurysdykcję co do odpowiadania na pytania prawne co do ważności i interpretacji decyzji ramowych, decyzji, interpretacji konwencji oraz ważności i interpretacji dotyczących środków wykonujących konwencje (państwa członkowskie muszą jednak złożyć deklaracje o uznaniu kompetencji ETS w tym zakresie, które mogą dawać prawo odesłania prejudycjalnego wszystkim sądom krajowym lub tylko sądom ostatniej instancji - art. K.7 § 2 i 3), stwierdzania ważności decyzji ramowych, decyzji (analogicznie do art. 173 Traktatu o WE) oraz co do rozstrzygania o sporach między państwami członkowskimi dotyczących interpretacji lub stosowania środków III filaru (gdy chodzi o konwencje, ETS 1) może rozwiązywać spory także między państwami a Komisją; najpierw jednak w każdym przypadku spór musi trafić do Rady). Kompetencja Trybunału nie obejmuje prawa badania ważności lub proporcjonalności operacji policji lub innych służb lub wykonywania odpowiedzialności przez państwa członkowskie z tytułu utrzymania prawa, porządku i zapewnienia bezpieczeństwa wewnętrznego.
Niewątpliwą nowością jest też dopuszczalność ściślejszej współpracy między niektórymi tylko państwami członkowskimi, która jest refleksem ogólniejszych postanowień w zakresie tzw. flexibility (elastyczności; art. K.15 i K.16). Traktat zastrzega przy tym, że ściślejsza współpraca nie może naruszać kompetencji Wspólnoty Europejskiej oraz celów Traktatu o UE i jej celem musi być zapewnienie Unii rozwoju szybszej współpracy w ramach przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości (art. K.12 § 1). Upoważnienie do takiej współpracy wydaje Rada większością kwalifikowaną głosów, jednakże każdy członek Rady może sprzeciwić się temu ze względu na ważne i ustalone powody polityki krajowej i spowodować tym samym, że ostateczną decyzję jednomyślnie będzie podejmowała Rada Europejska (art. K.12 § 2).
Bez większych zmian pozostaje natomiast struktura instytucjonalna III filaru, którą zapewniają zasadniczo Rada i Komitet Koordynacyjny (art. K.8), chociaż wzmocniona zostaje pozycja Parlamentu Europejskiego (art. K.11 - wprowadzono procedurę konsultacji w razie przyjmowania przez Radę decyzji ramowych, decyzji i konwencji; por. także art. K.14). 2. Traktat o Wspólnocie Europejskiej
a) Zmiany w prawie materialnym
Zmiany w prawie materialnym dotyczą w szczególności: przepisów ogólnych, obywatelstwa, swobodnego poruszania się osób, wiz, azylu i imigracji, zatrudnienia i polityki socjalnej, ochrony zdrowia i ochrony konsumenta.
(a-1) Pierwsza kwestia wiąże się najpierw ze zmianą celów i zadań Wspólnoty (art. 2 i 3 Traktatu rzymskiego). W ramach celów i zadań położono nacisk na to, co rozwinięto dalej: wysoki poziom zatrudnienia i ochrony socjalnej, wysoki poziom ochrony i poprawy jakości środowiska naturalnego, a także równość kobiet i mężczyzn. W dwóch ostatnich przypadkach rozwinięcie dokonuje się m.in. w postanowieniach ogólnych. W art. 3 § 2 podkreślono, że we wszystkich działaniach wymienionych w tym przepisie Wspólnota ma zmierzać do eliminacji nierówności i promowania równości między mężczyznami i kobietami. W art. 3C z kolei wskazuje się, że wymogi ochrony środowiska muszą być zintegrowane z definicjami i implementacją polityk i działań Wspólnoty z art. 3.
Wśród przepisów ogólnych znajdziemy też trzy interesujące artykuły. Tak też art. 5A umożliwia ściślejszą współpracę, na podstawie zezwolenia Rady (szczegóły w § 2). Wskazuje jednak pięć wymogów. W ten sposób współpraca nie może dotyczyć dziedzin, które wkraczają w kompetencję wyłączną Wspólnoty, nie dotykają polityk, działań lub programów Wspólnoty, nie dotyczą obywatelstwa Unii lub dyskryminacji między nationals2) państw członkowskich, pozostaje w granicach kompetencji powierzonych Wspólnotom przez Traktat, nie stanowi dyskryminacji lub ograniczenia w handlu między państwami członkowskimi oraz nie zakłóca konkurencji między nimi (§ 1).
Drugi ze wspomnianych przepisów dotyczy niedyskryminacji. Zostaje dodany art. 6A (obok istniejącego art. 6, w myśl którego nie wolno dyskryminować ze względu na przynależność państwową i co do którego upoważniono Radę do wydawania aktów prawnych implementujących zakaz). Norma ta pozwala Radzie przyjmować jednomyślnie środki zabraniające dyskryminacji opartej na płci, pochodzeniu rasowym lub etnicznym, religii lub wierzeniach, niepełnosprawności, wieku lub orientacji seksualnej.
Wreszcie trzeci przepis wiąże się z uzyskiwaniem coraz większego znaczenia przez usługi świadczone w ogólnym interesie gospodarczym, w tym usługi powszechne. W efekcie odnajdujemy art. 7D, który stanowi, że Wspólnota i państwa członkowskie, każde w ramach swych kompetencji i w sferze stosowania Traktatu, będą czuwały, aby usługi świadczone w ogólnym interesie gospodarczym funkcjonowały na podstawie zasad i warunków, które pozwolą im spełniać ich zadania.
(a-2) W odniesieniu od obywatelstwa UE można zauważyć, że podkreślono jednoznacznie, że nie zastępuje ono obywatelstwa krajowego. Rozwinięto także prawo petycji, odnosząc je - z jednej strony - do wszystkich organów Unii, a z drugiej - umożliwiając składanie ich w języku narodowym i nakazując udzielanie odpowiedzi w tymże języku (art. 8 § 1 i art. 8D).
(a-3) W związku z reformą III filaru do filaru wspólnotowego przeniesiono zagadnienia wiz, azylu, imigracji i innych polityk związanych ze swobodnym poruszaniem się osób (art. 73I-73Q). Środki przyjmowane w tym zakresie mają mieć za cel stopniowe ustanowienie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości. Kolejne postanowienia precyzują, jakie środki ma przyjmować Rada w sferze wiz i kontroli przekraczania granic zewnętrznych (art. 73J; należą do nich m.in. środki zapewniające zniesienie wszelkiej kontroli osób na granicach wewnętrznych, ustanowienie wspólnych reguł i procedur dotyczących wiz i przekraczania granic zewnętrznych. Rada ma na to 5 lat od wejścia w życie Traktatu amsterdamskiego; uchylone zostają art. 100C i 100D przyjęte w Maastricht), w sferze azylu, uchodźctwa i polityki imigracyjnej (art. 73K; także tutaj Rada ma 5 lat), w dziedzinie współpracy sądowej w sprawach cywilnych (art. 73M; doskonalenie i uproszczenie systemu transgranicznego przekazywania dokumentów sądowych i pozasądowych, współpracy w zdobywaniu dowodów, uznania i wykonywania decyzji w sprawach cywilnych i handlowych, promowanie zgodności reguł dotyczących kolizji ustaw i jurysdykcji, eliminowanie przeszkód w należytym funkcjonowaniu procedur cywilnych, w tym przez promowanie zgodności norm procedury cywilnej), w zakresie wspóŊ