Jesteś tutaj

Data dodania

czw., 23/05/2013 - 09:46

„Rozpad Czeskiej i Słowackiej Republiki Federalna z pominięciem referendum był oszustwem”- napisała niedawno w swojej nowej książce „Kraj grubych kresek” była premier Słowacji, pierwsza kobieta na tym stanowisku, Iveta Radičova. Z dniem 1.01.1993 powstały nowe dwa państwa: Republika Czeska i Republika Słowacka, w wyniku głosowania w Zgromadzeniu Federalnym. Słowacki polityk twierdzi, że w opinii publicznej przeważał wówczas pogląd o przetrwaniu wspólnego państwa.

 

Rozpad stał się faktem, a jak to wpłynęło na rozwój relacji między dwoma odrębnymi krajami? Czy „aksamitny rozwód” można rozpatrywać w kategoriach wyjątkowości i nietuzinkowości? W jaki sposób łagodna forma podziału wpłynęła na obustronne relacje? Wszakże,  biorąc pod lupę inne przypadku rozpadów między państwami można konkludować, iż przebiegały one w warunkach batalistycznych, rodząc niechęć wobec siebie. Jak sytuacja wygląda w przypadku Republiki Czeskiej i Republiki Słowackiej? Przyjrzyjmy się z punktu widzenia sąsiada- przecież w naszej mentalności sąsiad o sąsiedzie wiedzieć powinien wszystko,a  nawet... trochę więcej. Czas podsumowań jest jak najbardziej odpowiedni, ponieważ 1.01.2013 świętowaliśmy 20-lecie rozpadu Czechosłowacji.

 

Ostatnie lata „małżeństwa”

Czechosłowacja była w 1989 roku po wydarzeniach „aksamitnej rewolucji” spadkobierczynią Czeskiej Republiki Socjalistycznej i Słowacji Republiki Socjalistycznej, które na mocy Ustawy Konstytucyjnej z 1968 ustanowioną federacją w miejsce państwa unitarnego, gdzie oba podmioty miały swoje rządy i ministerstwa oraz wiele innych przywilejów. Natychmiast po ustaniu reżimu socjalistycznego uaktywniły się nacjonalistyczne pobudki. Pierwszym politycznym sporem był wybór w głosowaniu pośrednim głowy państwa. Kandydatów było dwóch: Vaclav Havel (wówczas czołowy czeski dysydent) i Alexander Dubček (główny reformator Komunistycznej Partii Czechosłowacji, zwolennik „socjalizmu z ludzką twarzą”, czołowa postać „Praskiej Wiosny” 1968). Ten drugi jako wielki autorytet Słowaków i faworyt wyborów był właśnie utożsamiany z nacjonalistycznymi szansami federacji na równouprawnienie Słowacji w ramach Czechosłowacji. Ostatecznie, po wielu turach negocjacji ustalono, iż Havel uzyskał fotel prezydenta, ale pod warunkiem, iż będzie go zajmował do czasu powołania w pełni niezależnego Zgromadzenia Narodowego.  Dubček został dla równowagi przewodniczącym Zgromadzenia Federalnego.

Później, od roku 1990 obywatele obu federacji toczyli batalie w ramach wywołanej przez Havla „walce o myślnik”, której celem było po wykreśleniu z nazwy państwa przymiotnika: „socjalistyczna” nadanie podmiotowości obu częściom. Chodziło o przysłowiowy „myślnik”, który miał symbolizować istnienie dwóch równorzędnych krajów w ramach federacji, a nie wchłonięcie Słowacji przez Czechy w ramach „Czechosłowacji”. Na tej płaszczyźnie również doszło do wyraźnego podziału obywateli obu części składowych.

Ostateczne decyzje zapadły w połowie 1992 roku, po wyborach, w których zwyciężyła Obywatelska Partia Demokratyczna (ODS) na obszarze czeskim, będąca zwolennikiem trwania federacji, zaś Ruch na rzecz Demokratycznej Słowacji (HZDS) w słowackiej części, której charyzmatyczny przewodniczący był zwolennikiem albo konfederacji, albo unii państw (ostatecznie rozpadu). Samosądu właściwie dokonali członkowie Słowackiej Rady Narodowej, która uznała siebie za samodzielne państwo (uchwalona 17 lipca Deklaracja o suwerenności Republiki Słowackiej), co było również powodem rezygnacji z piastowania urzędu prezydenta przez Havla pół roku przed wygaśnięciem kadencji. Ostatecznie premierzy obu krajów: Vaclav Klaus i Vladimir Mečiar doszli do porozumienia i 8.10 1992 podpisano ostateczną ustawę kompetencyjną i ustalono ostatnie przesunięcia w zakresie uprawnień na poziom narodowy. Ustawa konstytucyjna o rozpadzie Czesko- Słowackiej Republice Federalnej podpisano 25.11.1992 roku.

 

Nowe państwa- nowe drogi?

W opublikowanym w październiku 2013 roku sondażu opinii publicznej CVVM Czesi utrzymują  najlepsze relacje ze Słowakami spośród  wszystkich państw. Aż 91% respondentów wypowiedziało się pozytywnie w tej sprawie, a zaledwie 7% ustosunkowało się negatywnie do Słowacji. Co więcej, relacje te utrzymują się na stale bardzo wysokim poziomie od lat (w 2010 pozytywna ocenę wydało 94% badanych, w 2011- 93%). Badanie pokazuje, jak mimo odrębnych celów i wielu różnic i, przede wszystkim, rozpadu wspólnego państwa bliskie relacje łączą Republikę Czeską i Republikę Słowacką.

Zanim oba państwa doprowadziły do rozpadu federacji w 1993 roku, podpisały pierwsze umowy międzynarodowe, co mogło tylko świadczyć o tym, iż „aksamitny rozwód” miał oznaczać jedynie fizyczną formę rozpadu, natomiast współpraca miała nadal rozkwitać mimo wielu rozbieżności. Wśród pierwszych wspólnych umów pojawiły się: o podwójnym opodatkowaniu, o zwrocie dochodów, o ochronie zdrowia czy też o bezcłowej wymianie towarów. Wspólna waluta miała pozostać jedynie pół roku, później miała być przeliczana w stosunku 1:1, zaś w przyszłości miało dojść do uwolnienia cen.

Bliską współpracę zakładała już Deklaracja Rządowa gabinetu Klausa w Republice Czeskiej z 1992 roku, w której zawarto informację, iż „rząd wyraża jasne stanowisko, że jest przygotowany aktywnie i kolegialnie współpracować z decydującymi siłami politycznymi Republiki Słowackiej (…) i wytworzyć podstawy dla przyszłych dobrych stosunków Republiki Czeskiej i Republiki Słowackiej”.

Poczynając od rządów Klausa w latach 1992-1997 aż po dzisiejszy rząd Petra Nečasa w Republice Czeskiej wzajemne relacje pomiędzy obiema republikami układają się owocnie (może z wyjątkiem relacji Klaus- Mečiar z początku funkcjonowania samodzielnych krajów; świadectwem marginalnych relacji obu państw do roku 1998 była tylko jedna wizyta premiera Klausa u sąsiada). Wizyty zagraniczne kolejnych prezydentów zaczynają się od odwiedzin sąsiada.

Z perspektywy praktyki politycznej najintensywniej prezentowały się relacje obu państw w okresie rządów Miloša Zemana (1998-2002), kiedy doszło do 10 spotkań międzyrządowych i podpisania aż 55 umów międzynarodowych dla porównania w okresie 1996-1998 tylko 12). Już w Deklaracji Programowej z 1999 roku znalazł się zapis: „Rząd przykłada wielkie znaczenie do dobrych stosunków z państwami sąsiednimi. Koncentruje się na rozwijaniu ponadstandardowych powiązań z Republiką Słowacką, z którą łączy nas wspólna historia, interesy społeczne i ekonomiczne”. Rząd socjaldemokratów wniósł duży wkład w bilateralne stosunki ze Słowacją, ponieważ funkcjonował w specyficznym okresie: wstęp do NATO, konflikty bałkańskie, akcesja do UE, rozwój Grupy Wyszehradzkiej, a co najważniejsze rozwiązał sporną od początku rozpadu kwestię podziału majątku i unii celnej.

 

 Jednym z podstawowych przedmiotów współpracy była wspólna granica po rozpadzie wspólnego państwa. W tym zakresie porozumienie osiągnięto stosunkowo szybko (co nie znaczy wcale, że bezproblemowo), ponieważ już w 1996 podpisano umowę o współpracy granicznej obu krajów. Nie obeszło się bez protestów, w szczególności na dwóch obszarach. Pierwszym z nich była miejscowość U Sabotů, która przez komisję rozgraniczenia została umiejscowiona na Słowacji, mimo wielu protestów tamtejszych obywateli (do czasu podjęcia decyzji obszar ten należał do czeskiej gminy Javorniky, stąd zasadność protestów). Drugi  spór z 2001 roku był jeszcze bardziej skomplikowany, ponieważ w słowackiej miejscowości rekreacyjnej Kasárna większość nieruchomości należało do Czechów. Politycy zgodnie twierdzili, iż spór mieszkańcy powinni rozwiązać sami na poziomie lokalnym, bez angażowania sił wyższego szczebla, co mogłoby rzucić cień na oba kraje w perspektywie przystąpienia do Unii Europejskiej 3 lata później. Ostatecznie, granice pozostały nienaruszone, a kontrowersje wokół wspólnych granic zakończone, co dobrze rzutowało na wzajemne stosunki między Czechami a Słowacją.

 

Od rozpadu Czechosłowacji ważnym przedmiotem współpracy były także stosunki ekonomiczne. Ich głównym determinantem była „Umowa o wytworzeniu unii celnej przez Czeską i Słowacką Republikę”. Problemy pojawiły się, podobnie zresztą jak na innych poziomach, w okresie pseudodemokratycznej władzy Mečiara, kiedy gospodarka Słowaków skierowana była na jej wschodnią granicę. Obecnie Słowacja jest dla Republiki Czeskiej drugim w kolejności partnerem gospodarczym.

Dobre stosunki bilateralne wynikają również z satysfakcjonującej współpracy czesko- słowackich euroregionów, a więc ponadnarodowych związków miast lub gmin służące do realizacji wspólnych projektów. Funkcjonuje 13 takich wspólnot, spośród których najważniejsze to: Euroregion Beskidy, Euroregion Bile- Biele Karpaty i Euroregion Weinwiertel- Pomoravi- Zahorie. W 1999 roku podpisano w powyższej kwestii „Memorandum o porozumieniu i wytworzeniu koniecznych  struktur organizacyjnych dla dwustronnego programu transgranicznej współpracy Republiki Czeskiej i Republiki Słowacji”. W związku z procesem integracji europejskiej programy były finansowane w ramach PHARE przez CBC PHARE ('cross-border co operation').

 

Ważnym spoiwem współpracy między sąsiednimi państwami okazało się również kryterium obronne (wojskowe). W 2001 roku pojawiła się koncepcja wspólnych sił zbrojnych. W perspektywie wojen bałkańskich podjęto decyzję o utworzeniu 1.Brygady Czesko- Słowackiej, która była wykorzystana w misjach NATO. Doświadczenie międzynarodowe zdobyte w konfliktach bałkańskich oraz afgańskich zaprocentowało pozytywną opinią o działaniu sąsiedzkiej wspólnej armii, co potem procentowało w procesie przystąpienia do Unii Europejskiej i realizacji Wspólnej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony. Zbliżeniu oraz modernizacji armii obu państw służą także relacje osiągnięte na forum Grupy Wyszehradzkiej. 

 

W obszarze kultury Republika Czeska i Republika  Słowacka również osiągnęły wysoki stopień korelacji. W tym zakresie organizowane są międzynarodowe festiwale (np. folklorystyczne), przeglądy teatralne, zawody sportowe i taneczne i wiele innych. Od 2001 roku corocznie odbywają się imprezy kulturalne w ramach „Miesiąca czeskiej i słowackiej solidarności kulturalnej”, który przypada w październiku. W jego programie zawierają się przeglądy kultur obu państw w największych miastach sąsiada (np. czeska kultura jest prezentowana w Koszycach, Bratysławie i Nitrze). Na lata 2007-2013 Komisja Europejska uchwaliła „Operacyjny Program Republika Słowacka- Republika Czeska 2007-2013” wspierający społeczno- kulturalny i gospodarczy rozwój z środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. W obszarze edukacji ważne miejsce zajmuje dwustronna umowa międzyrządowa o wzajemnym uznawaniu równorzędności (nostryfikacja) dokumentów o wykształceniu w obu krajach. Ponadto, wyjątek spośród innych państw stanowi możliwość używania macierzystego języka przez Słowaków podczas trwania studiów na terytorium Republiki Czeskiej. Dotyczy to zdawania egzaminów, pisania testów zaliczeniowych oraz prac dyplomowych.

 

Podsumowanie

Relacje czesko- słowackie ze względu na krótki okres samodzielnej państwowości po rozpadzie wspólnego państwa w 1993 mają całkiem specyficzny charakter ze względu na wspólne korzenie. Ich intensywność w dużej mierze zależy od wewnątrzpolitycznych zależności, a więc charakteru rządu w danym okresie. Zgrzyt w relacjach (nie tylko z Republiką Czeską, ale również innymi krajami) panował za czasów rządów Vladimira Mečiara na Słowacji, kiedy to kraj ten uległ międzynarodowej izolacji. Zgodnie można stwierdzić jednak, iż mimo politycznych barier relacjom czesko- słowackim pomaga brak ograniczeń językowych. Rokowania polityczne, jak również innych szczebli mogą odbywać się z powodzeniem bez tłumacza. W połowie 2012 roku podczas Święta Braterstwa Czechów i Słowaków premier Republiki Czeskiej Petr Nečas powiedział: „Jest to silny symbol tego, jak jakościowo w ostatnich dwudziestu latach rozwijały się stosunku czesko- słowackie. Słowacy są dla Czechów najbliższym narodem, prawdziwie braterskim narodem. Narodem, na który zawsze możemy liczyć”. 

Copyright © 2011 stosunkimiedzynarodowe.pl. Projekt i realizacja: agencja interaktywna netturbina.pl.